Geçtiğimiz haftalarda, Türkiye'de yaşam süresiyle ilgili bir saha araştırması yapma imkânı buldum. Hem resmi verilerle yüzleştim hem de sahada insanların yaşam alışkanlıklarına, sağlık hizmetlerine erişimine ve sosyal koşullarına dair birebir gözlemler gerçekleştirdim. Bu çalışma sırasında sadece istatistikleri değil, istatistiklerin arkasında gizlenen insan hikâyelerini de dinledim. Ortaya çıkan tablo, aslında sayılardan çok daha fazlasını anlatıyor.

Türkiye'de güncel verilere göre ortalama yaşam süresi 78 yıl civarında. Kadınlar, erkeklerden ortalama 5 yıl daha fazla yaşıyor. TÜİK’in son istatistikleri bu yönde. Ancak mesele yalnızca bu rakam değil; asıl mesele, bu yılların nasıl yaşandığı.

Sayılar Gerçekleri Ne Kadar Yansıtıyor?

Resmi kaynaklara baktığınızda gelişmiş birçok ülkeye kıyasla kötü durumda değiliz. Ama ben araştırmam sırasında şunu fark ettim: Türkiye'de aynı anda birkaç farklı ülkede yaşıyormuşsunuz hissine kapılıyorsunuz. İstanbul, Ankara gibi büyükşehirlerde yaşayan biriyle, Şırnak ya da Ağrı’nın bir dağ köyünde hayat süren bir vatandaşın yaşam beklentisi aynı değil. Ortalama rakam, aslında bu uçurumları gizleyen bir perde gibi. Mesela, İstanbul’da özel sağlık hizmetlerine ulaşabilen orta sınıf bir kadın 85 yaşını görürken, Doğu Anadolu’da zor şartlar altında yaşayan bir erkek 65 yaşını bile göremeyebiliyor.

Sağlık Hizmetine Erişim: Hayatın Süresiyle Doğrudan Bağlantılı

Sahada yaptığım gözlemlerde dikkatimi en çok çeken konulardan biri, sağlık hizmetlerine erişimdeki eşitsizlik oldu. Kırsal bölgelerde hâlâ bir uzman doktora ulaşmak için günlerce bekleyen insanlar var. Erken teşhis hayat kurtarır diyoruz ama bu, sadece şehirlerde geçerli bir gerçek. Oysa birçok ilçede hâlâ temel sağlık taramaları bile yapılamıyor.

Öte yandan, şehirlerde de sağlık sistemi üzerine binen yük arttıkça, nitelikli hizmete ulaşmak zorlaşıyor. Özel hastaneler, orta gelirli vatandaşlar için lüks hâline gelmiş durumda. Dolayısıyla “sağlık” artık sadece bir hak değil, aynı zamanda ekonomik bir ayrıcalık hâline geldi.

Beslenme ve Yaşam Tarzı: İkisi de Risk Altında

Türkiye’de yaşam süresini etkileyen bir diğer önemli faktör ise yaşam tarzı. Son yıllarda obezite, hareketsizlik, stres ve düzensiz beslenme alışkanlıkları özellikle genç ve orta yaş grubunda hızla artıyor. Araştırmamda konuştuğum birçok kişi, fast food ve hazır gıdaya yönelimin artmasının farkında, ancak buna mecbur olduklarını söylüyor. Zaman, ekonomik baskılar ve çalışma hayatının temposu insanları hızlı ama sağlıksız seçimler yapmaya itiyor.

Bir başka dikkat çeken durum ise alkol ve sigara tüketiminin hâlâ ciddi bir sorun olarak varlığını koruması. Özellikle erkeklerde sigaraya bağlı hastalıklar yaşam süresini ciddi oranda kısaltıyor. Ne yazık ki sigara kullanımında Türkiye, Avrupa’nın zirvesine yakın yerlerde.

Kadınlar Neden Daha Uzun Yaşıyor?

Kadınların daha uzun yaşamasının ardında biyolojik farkların yanında sosyal rollerin etkisi de var. Kadınlar genellikle sağlıklarını ihmal etmiyor, daha düzenli sağlık kontrollerine gidiyor ve sosyal destek ağlarına daha sıkı bağlanıyor. Bununla birlikte, kadınlar açısından da ciddi sorunlar var. Özellikle kırsalda yaşayan kadınlar hâlâ sağlık hizmetlerinden yeterince faydalanamıyor. Doğum sırasında ve sonrasında yaşanan komplikasyonlar, psikolojik destek eksikliği gibi nedenler, yaşam kalitelerini ve sürelerini etkiliyor.

Ne Yapmalı?

Bu araştırmanın sonunda bana en çok sorulan soru şu oldu: Ne yapmalıyız?

İlk olarak, sağlık hizmetlerine erişimi tüm yurtta eşitlememiz şart. Aile hekimliği sisteminin kırsala daha etkili bir şekilde yayılması gerekiyor. İkincisi, halk sağlığı bilincini artıran kampanyalar düzenlenmeli. Sadece “sigara içmeyin” demek yetmiyor; neden içmemeliyiz, ne zaman bırakmalıyız, nasıl destek alabiliriz gibi sorulara pratik çözümler sunmalıyız.

Son olarak, bireysel farkındalık çok önemli. Yaşamak sadece nefes almak değil. Sağlıklı, kaliteli ve üretken bir hayat için bedenimizi, ruhumuzu ve ilişkilerimizi ihmal etmemeliyiz. Hepimiz bir gün ortalama yaşam süresinin bir parçası olacağız. Ancak önemli olan, bu sürenin içine ne kadar anlam sığdırabildiğimiz.

Kalın sağlıcakla..