Dünyayı değiştiren ne paradır ne de güç. Ne en kalın duvarlar ne de en yüksek makamlar… Dünyayı değiştiren şey fikirdir. Çünkü fikir, görünmez bir kıvılcımken koca çağları yakabilen tek ateştir.

Bugün yaşadığımız çağ, bilgi çağı olarak anılıyor. Oysa çoğu zaman bilginin değil, tekrarın içinde yaşıyoruz. Sosyal medyada aynı cümleler, ekranlarda aynı tartışmalar, meydanlarda aynı sloganlar… Herkes konuşuyor ama çok az kişi düşünüyor. İşte tam da bu yüzden fikir, artık bir lüks değil; bir cesaret meselesidir.

Fikir üretmek, kalabalığa karşı yürümeyi göze almaktır. Sürüden ayrılmayı, yanlış anlaşılmayı, hatta yalnız kalmayı kabullenmektir. Çünkü gerçek fikir, alkış garantisi vermez. Aksine çoğu zaman önce dirençle karşılaşır. Tarih bunun örnekleriyle doludur. Bir zamanlar “imkânsız” denilen her şey, bir insanın zihninde başlayan küçük bir fikirle mümkün olmuştur.

Ne var ki biz, çocuklarımıza ezberi öğretiyoruz ama sorgulamayı öğretmiyoruz. “Doğru cevap” peşindeyiz, doğru soru peşinde değil. Oysa bir toplumu ileri taşıyan şey, doğru soruları sorabilme becerisidir. Fikir, soru sormaktan doğar. “Neden?” ve “Neden olmasın?” diyebilen zihinlerden çıkar.

Bugün gençlerimizin en büyük ihtiyacı daha fazla bilgi değil; daha fazla düşünme özgürlüğüdür. Çünkü fikir, baskı altında gelişmez. Korku ortamında filizlenmez. Sürekli yargılanan, etiketlenen, susturulan bir zihin üretmez; sadece susar. Bir toplumun en büyük kaybı da susturulmuş zihinlerdir.

Fikir, aynı zamanda sorumluluktur. Düşünmek sadece entelektüel bir uğraş değildir; ahlaki bir duruştur. Çünkü düşündüğünüz anda taraf olursunuz. Haksızlığa karşı ses çıkarma ya da sessiz kalma arasında bir seçim yaparsınız. Fikir, sizi konfor alanınızdan çıkarır. Sizi “Ben ne yapabilirim ki?” rahatlığından uzaklaştırır.

Ne yazık ki günümüzde fikir yerine kimlikler konuşuyor. Bir düşüncenin değeri, kimin söylediğine göre ölçülüyor. Eğer “bizden” ise doğru, değilse yanlış kabul ediliyor. Bu yaklaşım fikir üretimini değil, kutuplaşmayı besliyor. Oysa fikir, taraf tutmaz; hakikatin peşinden gider. Hakikat ise çoğu zaman hoşumuza gitmeyebilir.

Bir toplumun gerçek zenginliği, doğal kaynaklarından ziyade fikir çeşitliliğindedir. Farklı düşünen insanların bir arada yaşayabildiği yerlerde anlamlı bir gelişim vardır. Çünkü çatışmadan değil, çarpışmadan doğan bir enerji vardır fikirde. Bu çarpışma yıkıcı değil, yapıcı olduğunda ilerleme kaçınılmazdır.

Ancak burada ince bir çizgi var: Fikir özgürlüğü ile sorumsuzluk aynı şey değildir. Her düşünce değerlidir ama her ifade biçimi aynı ölçüde masum değildir. Fikir üretmek, başkasını yok saymak anlamına gelmez. Aksine, karşısındakini de düşünmeye davet etmektir. Hakaret eden değil, ikna etmeye çalışan bir dil, gerçek fikrin dilidir.

Peki biz ne yapıyoruz? Çoğu zaman başkasının fikrini dinlemek yerine cevap hazırlıyoruz. Anlamak için değil, karşı çıkmak için dinliyoruz. Oysa fikir, sabır ister. Empati ister. “Belki de ben yanılıyorum” diyebilme olgunluğu ister. İşte asıl cesaret budur.

Bugün ülke olarak, dünya olarak en büyük sınavımız ekonomik krizler, siyasi gerilimler ya da teknolojik dönüşümler değil aslında. En büyük sınavımız düşünme kapasitemizdir. Eğer düşünmeyi bırakırsak, başkalarının düşüncelerinin takipçisi oluruz. Eğer sorgulamayı bırakırsak, yönlendirilmeye açık hale geliriz. Ve eğer yeterince fikir üretemezsek, üretilen fikirlerin pazarı oluruz.

Oysa bu toprakların en güçlü yanı, tarih boyunca ürettiği fikirlerdir. Şairlerin dizelerinde, filozofların satırlarında, bilim insanlarının laboratuvarlarında yükselen bir düşünce geleneği vardır. Bizim yeniden ihtiyacımız olan şey, o geleneği hatırlamaktır. Kopyalamak değil, üretmek. Takip etmek değil, öncülük etmek.

Unutmayalım: Bir ülke silahla değil, fikirle yükselir. Bir insan servetiyle değil, düşüncesiyle iz bırakır. Bir toplum ise ancak konuşabildiği kadar değil, düşünebildiği kadar özgürdür.

Belki de bugün hepimizin kendine sorması gereken soru şu: Ben ne düşünüyorum? Daha da önemlisi, gerçekten düşünüyor muyum? Yoksa sadece duyduklarımı mı tekrar ediyorum?

Çünkü fikir, hazır alınmaz. İnşa edilir. Okuyarak, tartışarak, yanılarak, yeniden deneyerek büyür. Fikir emek ister. Ama o emek, bir gün bir çocuğun hayatını, bir şehrin kaderini, hatta bir ülkenin yönünü değiştirebilir.

Fikri olmayanın istikameti de olmaz. İstikameti olmayanın da geleceği… Eğer güçlü bir gelecek istiyorsak, önce güçlü fikirler üretmek zorundayız. Susturulan değil, konuşan; korkan değil, sorgulayan; ezberleyen değil, düşünen bir toplum olmak zorundayız.

Çünkü en büyük devrim, zihinde başlar. Zihnini özgürleştiremeyen hiçbir toplum, gerçekten özgür olamaz.